De Hoge Raad heeft op 22 september 2026 een belangrijke verduidelijking gegeven over de bescherming van het verschoningsrecht in omvangrijke digitale onderzoeken. De zaak draaide om een dataset die bestond uit miljoenen bestanden. Na een uitgebreide filtering onder leiding van de rechter-commissaris kreeg het Openbaar Ministerie toestemming om kennis te nemen van de overgebleven gegevens. Verschillende advocaten kwamen daartegen op.

Volgens hen bood het filterproces onvoldoende garantie dat alle onder het verschoningsrecht vallende gegevens daadwerkelijk uit de dataset waren verwijderd. Rechtbank Overijssel verklaarde hen echter niet-ontvankelijk voor zover hun klaagschrift was gebaseerd op art. 98 lid 4 Sv. Volgens de rechtbank was niet sprake van een beslissing als bedoeld in art. 98 Sv, omdat het filterproces juist gericht was op verwijdering van mogelijk geprivilegieerde gegevens. Dat oordeel houdt volgens de Hoge Raad geen stand.

Op het eerste gezicht lijkt het arrest vooral een procesrechtelijke beslissing. De Hoge Raad oordeelt immers dat tegen een beschikking van de rechter-commissaris waarbij kennisneming van gefilterde gegevens wordt toegestaan, beklag openstaat op grond van art. 98 lid 4 Sv. Daarmee corrigeert de Hoge Raad Rechtbank Overijssel. De betekenis van het arrest reikt echter verder.

De rechtbank redeneerde dat geen sprake was van een klassieke geheimhouderprocedure. Het doel van de filtering was immers juist om alle mogelijk geprivilegieerde gegevens te verwijderen. Volgens de rechtbank kon een beslissing tot vrijgave van de overblijvende dataset daarom niet worden gelijkgesteld met een beslissing over geheimhouderstukken.

De Hoge Raad kiest nadrukkelijk voor een materiƫle benadering. Beslissend is niet hoe de beslissing wordt gekwalificeerd, maar welk gevolg zij heeft. Wanneer de rechter-commissaris bepaalt van welke gegevens het Openbaar Ministerie kennis mag nemen, is dat precies het soort beslissing waarvoor art. 98 lid 4 Sv rechtsbescherming beoogt te bieden. Een andere benadering zou ertoe leiden dat naarmate datasets groter worden en filterprocessen complexer, het verschoningsrecht juist minder bescherming geniet. Dat zou moeilijk verenigbaar zijn met het fundamentele karakter van het verschoningsrecht.

Een beslissing waarbij de rechter-commissaris toestemming verleent tot kennisneming van na filtering overgebleven bestanden is daarom wel degelijk een beslissing waarop de beklagregeling van art. 98 lid 4 Sv in samenhang met artikel 552a Sv betrekking heeft. Dat geldt niet alleen voor inbeslaggenomen gegevensdragers, maar ook voor gevorderde gegevens ten aanzien waarvan het redelijk vermoeden bestaat dat deze onder het verschoningsrecht vallen.

Daarbij benadrukt de Hoge Raad dat in een dergelijk beklag ook de wijze waarop de filtering heeft plaatsgevonden aan de orde kan komen. De beklagrechter mag dus toetsen of het verschoningsrecht tijdens het selectieproces daadwerkelijk voldoende is gewaarborgd. De rechtbank constateerde reeds dat de filtering aantoonbaar tekort was geschoten. In de zogenaamd opgeschoonde dataset werden nog steeds advocatencorrespondentie en zelfs een legal opinion aangetroffen. Documenten die op de aangeleverde zoektermen “raakten”, bleken niet automatisch te zijn verwijderd. Veel bestanden werden slechts steekproefsgewijs beoordeeld. Daardoor was geenszins uitgesloten dat geheimhouderinformatie in de dataset was achtergebleven.

Na vernietiging wijst de Hoge Raad de zaak terug naar de rechtbank. Daarbij kan opnieuw worden beoordeeld of aanleiding bestaat om de stukken en gegevens in handen van de rechter-commissaris te stellen voor nader onderzoek en selectie. Het is aan de rechtbank na terugwijzing om daarover te beslissen, waarbij de Hoge Raad verduidelijkt dat het uitvoeren van een nadere schifting niet geldt als een onherroepelijke beslissing maar klagers alsnog de beklagprocedure van artikel 98 lid 4 Sv in samenhang met artikel 552a Sv kunnen doorlopen. Opvallend is dat de Hoge Raad daarbij voorbijgaat aan de beperking van het cassatieberoep. Zou de eerdere beslissing van de rechtbank over een nadere schifting immers onaantastbaar blijven, dan zou de rechtbank na terugwijzing niet meer naar behoren kunnen oordelen over het beklag op grond van art. 98 lid 4 jo. 552a Sv.

Met dit arrest maakt de Hoge Raad duidelijk dat de rechtsbescherming van verschoningsgerechtigden niet mag verdwijnen achter de techniek van (grootschalige) digitale filtering. Juist de beslissing van welke gegevens na filtering het Openbaar Ministerie kennis mag nemen, raakt rechtstreeks aan het verschoningsrecht en moet daarom aan de beklagrechter kunnen worden voorgelegd.

https://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:HR:2026:1490